Thử đá quý thật giả tại nhà: mẹo nào đúng
Phần lớn mẹo thử đá quý tại nhà đang truyền tay ở Việt Nam, như cạo kính, hơ bật lửa, thả nước, áp lên má hay soi đèn pin, không tách được đá tự nhiên khỏi thủy tinh, đá tổng hợp hoặc đá đã xử lý, và một số mẹo còn làm hỏng viên đá. Trang này đi qua từng mẹo: mẹo ấy thật sự đo điều gì, bỏ sót loại nào, có hại cho đá không, và việc nào chỉ phòng giám định (nơi kiểm định đá quý độc lập) làm được.
Chữ "thật" trong các mẹo này có bốn nghĩa
Các trang hướng dẫn thử tại nhà thường dùng chữ "thật" và "giả" cho cả bốn loại vật liệu: tự nhiên, đã xử lý, tổng hợp và giả. Bốn chữ này, cùng 12 câu hỏi dành cho người bán, đã được tách ra ở trang kiểm tra trước khi mua, nên ở đây không nhắc lại.
Cách thử đá quý thật giả: 11 mẹo phổ biến, đo gì, bỏ sót gì
Dòng nhỏ dưới tên mẹo cho biết mẹo ấy xuất hiện trong bao nhiêu trang của 39 trang hướng dẫn tiếng Việt đã đọc, và bao nhiêu trang trong số đó nêu mẹo như một cách nên làm, không kèm lời cảnh báo. Số liệu đếm theo cụm từ khóa nên chỉ là số xấp xỉ, và chỉ cho biết mẹo nào đang phổ biến, không phải mẹo nào đúng. Nhiều trang trong số này là trang của cửa hàng (nguồn thương mại).
| Mẹo | Thật sự đo gì | Bỏ sót gì | Có hại đá không | Kết luận |
|---|---|---|---|---|
| Cạo lên kính hoặc dao gặp trong 16/39 trang, 12 trang nêu như cách nên làm | Độ cứng so với kính. Kính cứng khoảng 5 đến 6 theo thang Mohs (thang so độ cứng của khoáng vật), và vật nào cứng bằng hoặc hơn kính đều cạo được kính.307 | Ruby (Mohs 9),3 spinel (8)69 và garnet (6,5 đến 7,5)132 đều cạo được kính. Đá tổng hợp cứng như đá tự nhiên.59 | Có. Viên đã mài giác (mài nhiều mặt) không bao giờ nên bị thử cào,301 và cạo thuộc nhóm thử hủy hoại, có thể làm giảm giá trị đá.302 | Không nên dùng. |
| Hơ bật lửa, đốt thử gặp trong 12/39 trang, 5 trang nêu như cách nên làm | Khả năng chịu nhiệt. Bài của VTV mô tả cách đốt kim cương 30 đến 40 giây rồi thả vào nước lạnh: viên không biến dạng được coi là thật, viên vỡ bị coi là giả.410 | Đá tổng hợp có cùng tính chất vật lý với đá tự nhiên nên chịu nhiệt như nhau.59 Chưa thấy nguồn nào cho thấy lửa tách được thủy tinh khỏi đá thật. | Có. Ruby lấp thủy tinh chì rỉ thủy tinh ở 700°C và sủi bọt ở 800°C;27 nhiệt làm vết nứt của emerald rộng thêm.102 | Không nên dùng. |
| Thả vào nước gặp trong 6/39 trang, 4 trang nêu như cách nên làm | Chỉ xem vật chìm hay nổi. Con số có ý nghĩa là tỷ trọng, tức tỷ số giữa trọng lượng viên đá và trọng lượng nước có cùng thể tích.309 | Thủy tinh (2,4 đến 4,5), thạch anh (2,65), spinel (3,63) và corundum (4,0; khoáng vật tạo nên ruby và sapphire) đều nặng hơn nước nên đều chìm.310 | Chưa thấy nguồn kiểm chứng. | Vô ích để phân biệt. |
| Áp lên má hoặc môi, xem có mát không gặp trong 26/39 trang, 16 trang nêu như cách nên làm | Quán tính nhiệt, tức tốc độ bề mặt vật nóng lên khi chạm vào da. Đá có quán tính nhiệt cao nên thấy lạnh, còn nhựa quán tính thấp nên thấy ấm.310 | Trong bảng của Hoover, thủy tinh khoảng 0,025 đến 0,040, thạch anh 0,125, spinel 0,133 đến 0,148, corundum 0,22 đến 0,26.310 Đó là số đo bằng máy; một trang bán hàng viết rằng môi trường, nhiệt độ bàn tay và cách tiếp xúc đều làm đổi cảm giác.408 Đá tổng hợp cũng mát như đá tự nhiên.59 | Chưa thấy nguồn nói có hại. | Gợi ý yếu. Các trang đã đọc nói trái nhau (xem khung dưới bảng). |
| Hà hơi lên mặt đá gặp trong 1/39 trang, trang đó nêu như cách nên làm | Theo bài của VTV, tốc độ lớp sương mờ tan đi trên mặt kim cương: tan ngay thì là thật, tan lâu thì có thể là hàng giả.410 | Chưa thấy nguồn kiểm chứng, kể cả cho đá màu. | Chưa thấy nguồn nói có hại. | Chưa thấy nguồn kiểm chứng. |
| Soi đèn pin gặp trong 23/39 trang, 19 trang nêu như cách nên làm | Độ xuyên sáng và những gì nằm bên trong viên đá. Nhiều thợ gắn kính lúp 10x vào một đèn pin nhỏ để chiếu xiên vào đá,301 nên đèn pin chỉ là dụng cụ chiếu sáng. | Đá tổng hợp có cùng tính chất quang học với đá tự nhiên.59 Một trang bán hàng viết rằng viên đá đỏ sáng lên dưới đèn pin vẫn chưa đủ để xác nhận là ruby tự nhiên.408 | Chưa thấy nguồn nói có hại. | Dụng cụ để nhìn, không phải phép thử. |
| Tìm bọt khí trong đá gặp trong 24/39 trang, 19 trang nêu như cách nên làm | Bọt khí tròn có thể là dấu vết vật liệu từng bị nấu chảy. Một trang bán hàng viết rằng bọt khí hình cầu, nhiều và rải đều là dấu vết của thủy tinh.407 | Ruby tổng hợp nung chảy (phương pháp Verneuil) cũng có bọt khí và vạch cong.31 Ruby lấp thủy tinh chì có bọt khí dẹt trong khe nứt.26 Bọt khí trong thủy tinh còn dễ lẫn với bao thể (vết, tinh thể nhỏ hay bọt khí nằm bên trong đá).298 | Chưa thấy nguồn nói có hại. | Gợi ý có ích dưới kính lúp 10x, chưa đủ để kết luận. |
| Cầm thử xem nặng tay gặp trong 27/39 trang, 19 trang nêu như cách nên làm | Tỷ trọng, nhưng chỉ ước bằng cảm giác của bàn tay, không có vật so sánh. | Khoảng tỷ trọng của thủy tinh (2,4 đến 4,5) trùm lên thạch anh (2,65), spinel (3,63) và corundum (4,0).310 Đá tổng hợp có cùng tỷ trọng với đá tự nhiên;59 riêng spinel tổng hợp kiểu dung môi có cả chiết suất lẫn tỷ trọng trùng với đá tự nhiên.86 | Chưa thấy nguồn nói có hại. | Không phân biệt được. |
| Gõ vòng ngọc nghe tiếng gặp trong 10/39 trang, 6 trang nêu như cách nên làm | Độ vang của vòng. Một trang bán hàng viết rằng vòng chắc, không nứt, treo tự do và gõ nhẹ thường ngân trong, còn vòng nứt hoặc bơm keo thường kêu ngắn và đục.409 | Cũng trang đó nêu rằng thủy tinh và thạch anh khối (quartzite) cũng ngân, và vòng loại A nhiều vết nứt có thể kêu đục dù hoàn toàn tự nhiên.409 Có vòng thủy tinh giống jadeite: một chiếc chỉ có chiết suất 1,610, thấp hơn mức 1,66 thường gặp ở jadeite.343 | Có thể. Trang đó cảnh báo gõ cũng có thể làm mẻ vòng.409 | Gợi ý yếu. Trang đó viết rằng chỉ giấy kiểm định mới chứng minh được phỉ thúy tự nhiên.409 |
| Nhỏ axit hoặc chấm axeton gặp trong 22/39 trang, 7 trang nêu như cách nên làm | Phản ứng của bề mặt hoặc chất lấp với hóa chất. Trong phòng thí nghiệm, người ta chấm tăm bông thấm axeton hoặc axit clohydric 10% lên một số vật liệu xốp để tìm thuốc nhuộm.26 | Axit không tách được đá tổng hợp, vì cùng thành phần hóa học với đá tự nhiên.59 Phỉ thúy nâu do hợp chất sắt thường được tẩy bằng axit rồi tẩm polymer vì axit làm cấu trúc yếu.26 Theo nghiên cứu năm 1992, phổ hồng ngoại là cách duy nhất cho bằng chứng rõ về polymer trong mọi trường hợp,339 nên phòng giám định dựa vào phổ chứ không dựa vào axit. | Có. Chất lấp thủy tinh chì trong ruby bị axit nhẹ ăn mòn và hóa trắng gần bề mặt.26 | Không nên dùng. |
| Soi đèn tia cực tím (UV) gặp trong 11/39 trang, 5 trang nêu như cách nên làm | Huỳnh quang, tức đá phát sáng khi chiếu tia cực tím. | Ruby và spinel đỏ đều có thể phát sáng đỏ nên đèn UV không tách được hai loại;380 ruby nhiều sắt có thể gần như không phát sáng, vì sắt làm yếu hiện tượng này.246 Trên vòng ngọc, một trang bán hàng ghi rằng phát sáng xanh trắng mạnh chỉ có thể gợi ý keo hoặc sáp, và chỉ là dấu hiệu.409 | Chưa thấy nguồn nói có hại. | Chỉ là dấu hiệu. |
Kéo ngang để xem hết bảng.
Hơ lửa, nhỏ axit, cạo, gõ: những mẹo có thể làm hỏng viên đá
Bốn nhóm mẹo dưới đây có thể để lại hư hại không sửa được, trong khi phần lớn không tách được thật với giả. Trong bài về kim cương, GIA viết rằng chưa có phép thử tại nhà nào vừa dễ làm vừa đủ tin cậy để đưa ra kết luận; trang này chỉ mượn nhận định chung đó.298
Hơ lửa
Ruby lấp thủy tinh chì rỉ thủy tinh ở 700°C và sủi bọt ở 800°C.27 Nhiệt làm vết nứt của emerald rộng thêm.102 Viên chịu được lửa cũng không cho biết đá tự nhiên hay tổng hợp.59
Axit và axeton
Chất thủy tinh chì lấp trong ruby bị axit nhẹ ăn mòn và hóa trắng gần bề mặt.26 Trong phòng thí nghiệm, những viên ruby chứa nhiều thủy tinh khi bị ngâm axit hydrofluoric để lấy thủy tinh ra đã vỡ rời theo các khe nứt hoặc nát thành mảnh nhỏ.26
Cạo
Viên mài giác không bao giờ nên bị thử cào.301 Các nhà ngọc học không đo độ cứng trên đá đã mài vì việc đó làm hỏng đá.310
Phòng giám định cũng hạn chế
Thử cạo, thử axit hay hơ lửa có thể làm hại và giảm giá trị đá, nên các nhà ngọc học thường dùng phép quan sát bằng quang học và kính hiển vi, và chỉ dùng thử hủy hoại khi các phép thông thường không nhận dạng được, khi đó cũng làm ở mức hạn chế.302
Soi phóng đại thấy được gì, và phòng giám định làm thêm được gì
Kính lúp 10x (phóng đại mười lần) rẻ và mang theo được, nhưng chỉ giúp nhìn ra những điều cần hỏi thêm. Phỉ thúy loại B và đá nhuộm là hai ví dụ cần phổ hồng ngoại; cách phân loại A, B, C nằm ở trang ngọc và đá quý.
Dấu hiệu soi phóng đại có thể cho thấy
Ruby lấp thủy tinh chì lộ ánh lóe (flash effect) giống kiểu thấy ở kim cương được lấp khe nứt, kèm bọt khí dẹt và vùng chưa được lấp trong khe nứt; báo cáo đầu tiên về ruby mài giác như vậy là năm 2004.26 Vạch cong và bọt khí trong ruby tổng hợp nung chảy.31 Bọt khí trong thủy tinh, nhưng chúng dễ lẫn với bao thể.298 Với người mới, nhận ra các dấu hiệu này không dễ: GIA viết rằng phần lớn người dùng khó dùng kính lúp để thấy bao thể, vì phản xạ và chỗ giao nhau của các mặt giác làm khó nhìn.298
Điều soi phóng đại không nói được
Khuếch tán beryllium ở corundum và xử lý HPHT (nhiệt độ và áp suất cao) thường không nhận ra bằng thiết bị thông thường; viên nghi ngờ phải gửi phòng giám định có đủ máy.26 Với đá tổng hợp kiểu dung môi, vân tay lấp chất dung môi có thể giống vân tay trong đá tự nhiên.31
Phòng giám định làm gì mà tại nhà không làm được
Kiểm tra giấy giám định có thật không
Giấy của phòng giám định độc lập đáng tin hơn mọi mẹo ở trên, nhưng chính tờ giấy cũng cần được kiểm tra. Nên tự tìm trang tra cứu của phòng cấp giấy, đừng dùng đường dẫn do người bán gửi. Ba phòng dưới đây có trang tra cứu công khai; danh sách đầy đủ hơn nằm ở trang kiểm tra trước khi mua.
| Phòng | Cách tra cứu |
|---|---|
| GRS | Report Verification: nhập đúng như in trên giấy, hoặc quét mã QR.312 |
| Lotus Gemology | Số báo cáo (giữ dấu gạch nối) kèm PIN; giấy trước 2/2015 có thể không có PIN.313 |
| SSEF | myssef.ch: số báo cáo và số Prooftag; giấy trước 6/2009 không có Prooftag nên không tra cứu được.314 |
Kéo ngang để xem hết bảng.
Những trang liên quan
Ruby và spinel
Hai loại đá đỏ hay bị nhầm nhất, và những phép đo tách được chúng.
Ruby và garnet
Hai loại đá đỏ khác hẳn nhau về khoáng vật nhưng dễ lẫn khi nhìn bằng mắt.
Xử lý và đá tổng hợp
Những cách xử lý phổ biến và các loại đá tổng hợp người mua dễ gặp.
Ngọc và đá quý
Phỉ thúy, loại A, B, C và tên gọi dễ nhầm.
Phần phân biệt và xử lý của từng loại đá: ruby, spinel, garnet, emerald.
Câu hỏi thường gặp về Thử đá quý thật giả tại nhà
Cách thử đá quý thật giả tại nhà có chính xác không?
Hầu hết các mẹo tại nhà không cho kết luận đáng tin. Đá tổng hợp có gần như mọi tính chất hóa học, quang học và vật lý của đá tự nhiên,59 nên cạo, cân, thả nước hay soi đèn không tách được hai loại. Thủy tinh có tỷ trọng từ 2,4 đến 4,5, trùm lên cả thạch anh, spinel và corundum.310 Kính lúp 10x chỉ giúp thấy dấu hiệu cần hỏi thêm, còn nhiều xử lý phải nhờ phòng giám định.26 Xem mục chi tiết
Cạo lên kính có biết đá quý thật hay giả không?
Không. Vật nào cứng bằng hoặc hơn kính đều cạo được kính, mà kính cứng khoảng 5 đến 6 theo thang Mohs.307 Ruby (Mohs 9), spinel (8) và garnet (6,5 đến 7,5) đều cạo được kính,369132 còn đá tổng hợp cũng cứng như đá tự nhiên.59 Viên đã mài giác (mài nhiều mặt) không bao giờ nên bị thử cào.301 Xem mục chi tiết
Đốt đá bằng bật lửa có phân biệt được thật giả không?
Không, và còn có thể làm hỏng đá. Đá tổng hợp có cùng tính chất vật lý với đá tự nhiên nên chịu nhiệt như nhau.59 Ruby lấp thủy tinh chì rỉ thủy tinh ở 700°C và sủi bọt ở 800°C,27 còn nhiệt làm vết nứt của emerald rộng thêm.102 Chưa thấy nguồn nào cho thấy ngọn lửa tách được thủy tinh khỏi đá thật. Xem mục chi tiết
Áp đá lên má thấy mát có phải đá thật không?
Chưa đủ để kết luận. Đá có quán tính nhiệt cao nên thấy lạnh, còn nhựa thấy ấm,310 nhưng đá tổng hợp cũng mát như đá tự nhiên.59 Một trang bán hàng viết rằng môi trường, nhiệt độ bàn tay và cách tiếp xúc đều làm đổi cảm giác,408 và các trang khác nói trái nhau về chuyện mã não ấm hay mát theo mùa.406407 Xem mục chi tiết
Soi đèn pin hoặc đèn cực tím có nhận ra đá quý thật không?
Không cho kết luận. Đèn pin chỉ là dụng cụ chiếu sáng, và đá tổng hợp có cùng tính chất quang học với đá tự nhiên.59 Ruby và spinel đỏ đều có thể phát sáng đỏ dưới đèn cực tím nên đèn không tách được hai loại,380 còn ruby nhiều sắt có thể gần như không phát sáng.246 Cả hai loại đèn chỉ nên xem là dấu hiệu, không phải kết quả. Xem mục chi tiết
Gõ vòng ngọc nghe tiếng có biết phỉ thúy loại A không?
Chưa đủ. Một trang bán hàng viết rằng vòng chắc, không nứt thường ngân trong, vòng bơm keo thường kêu đục,409 nhưng cũng trang đó nêu rằng thủy tinh và thạch anh khối cũng ngân, vòng loại A nhiều vết nứt có thể kêu đục, và gõ có thể làm mẻ vòng.409 Phỉ thúy loại B tẩm polymer chỉ có bằng chứng rõ qua phổ hồng ngoại ở phòng giám định.339 Xem mục chi tiết