Phân biệt · So sánh từng cặp

Phân biệt spinel và sapphire lam

Spinel lam từng bị nhầm với sapphire, giống như spinel đỏ bị nhầm với ruby.72 Hai loại có vẻ ngoài gần nhau và có thể nằm trong cùng một vùng mỏ.88 Lục Yên của Việt Nam là nguồn spinel lam rực hàng đầu thế giới.247

Mô hình 3D

Hai viên, cùng kiểu cắt, cùng đèn, cùng góc xoay

Kéo để xoay cả hai viên
Sapphire
Spinel lam
Kiểu cắt
Ánh sáng

Hai màu lam trong mô hình được chọn để minh họa, không dùng để so màu với đá thật. Mô hình tính đường đi của ánh sáng theo chiết suất (mức đá bẻ cong ánh sáng) và độ tán sắc (mức đá tách ánh sáng trắng thành các màu) của từng loại đá. Nó chưa dựng hiện tượng nhân đôi cạnh giác ở đá khúc xạ kép (đá tách một tia sáng thành hai), chưa có bao thể (vết, tinh thể nhỏ hay bọt khí nằm bên trong đá), và màu thân đá được chọn để minh họa.

Thông số

Khác nhau ở đâu

SapphireSpinel lam
Khoáng vậtCorundumSpinel
Công thứcAl₂O₃MgAl₂O₄
Hệ tinh thểBa phươngLập phương
Quang tínhKhúc xạ képKhúc xạ đơn
Chiết suất1,762 - 1,7701,718
Lưỡng chiết0,008 - 0,010Không
Tỷ trọng4,003,60
Độ cứng Mohs98

Dòng tô sáng là dòng hai loại đá khác nhau; 0 trên 8 dòng giống nhau. Chiết suất, lưỡng chiết, tỷ trọng và độ cứng theo GIA.1

Spinel khúc xạ đơn còn sapphire khúc xạ kép, và hai khoảng chiết suất không chồng lên nhau.69 Sapphire còn có tính đa sắc (nhìn từ các hướng khác nhau thì màu hơi khác), nên thợ cắt phải tính đến điều này khi chọn hướng đặt viên đá.50

Quang phổ

Hai dải quang phổ đặt cạnh nhau

Mắt thường khó tách hai loại đá này, nhưng nhìn qua kính quang phổ cầm tay thì kiểu vạch tối khác hẳn nhau. Vùng tối là màu bị đá hấp thụ, vạch trắng là vạch đỏ sáng lên khi đá phát huỳnh quang.4244

Sapphire lam
400450500550600650700
bước sóng, nm · tím ở bên trái, đỏ ở bên phải
Spinel lam (sắt)
400450500550600650700
bước sóng, nm · tím ở bên trái, đỏ ở bên phải
Spinel lam (coban)
400450500550600650700
bước sóng, nm · tím ở bên trái, đỏ ở bên phải

Sapphire xanh có vạch sắt sắc ở khoảng 450 nm (đôi khi kèm 460 và 470); spinel xanh màu sắt có dải 460 nm rộng hơn kèm vài dải yếu, còn spinel coban có ba dải rộng từ lục đến cam đỏ.44459495

Phổ cho biết đá thuộc loại nào, không cho biết đá tự nhiên hay tổng hợp. Ruby tổng hợp, chẳng hạn, cho cùng phổ crom với ruby tự nhiên.4647
Cách tách

Tự thử được gì, cần phòng giám định việc gì

Người mua tự làm được

  • Soi nhị sắc kính (dụng cụ cho thấy đá hiện một hay hai màu): sapphire khúc xạ kép nên có thể hiện hai màu, còn spinel khúc xạ đơn thì không.24469
  • Nhìn màu: phần lớn spinel lam có độ bão hòa thấp (màu nhạt, kém rực) và ngả xám, còn màu được chuộng nhất là từ lam tím đậm đến lam thuần, gần với sapphire lam.70
  • Hỏi bằng văn bản về tên khoáng vật, và đá là tự nhiên hay tổng hợp.

Cần phòng giám định

  • Đo chiết suất: spinel ở mức 1,718, còn sapphire từ 1,762 đến 1,770.1
  • Spinel lam tổng hợp kiểu nung chảy. GIA nêu các đặc điểm nhận dạng của loại có màu do cô-ban: chiết suất 1,728, khúc xạ kép dị thường mạnh, và phát sáng đỏ mạnh dưới tia cực tím sóng dài.84
  • Với sapphire, cần hỏi về nung nhiệt và khuếch tán. Xem phần xử lý ở trang Sapphire.
Bối cảnh

Điều đáng biết về spinel lam

Màu do cô-ban

Nghiên cứu về spinel lam Lục Yên cho thấy màu lam đến từ cô-ban, và sắt cũng góp một phần.247

Có viên đổi màu nhẹ

SSEF ghi nhận một phần spinel cô-ban Việt Nam đổi màu ở mức từ nhẹ đến vừa: lam dưới ánh ngày, và từ lam ánh tím đến màu oải hương dưới đèn sợi đốt.248

Cùng vùng mỏ

Theo một phòng giám định Nhật, spinel lam giống sapphire lam cả về vẻ ngoài lẫn thông số, và hai loại cùng nằm trong một vùng mỏ là lý do lớn khiến chúng bị lẫn.88

Giá

Giới sưu tầm quan tâm đến spinel, nên khoảng cách giá giữa spinel với ruby và sapphire đã phần nào thu hẹp.70

Ảnh thật

Ảnh chụp đá thật

Ảnh chụp đá thật từ Wikimedia Commons, dùng theo giấy phép mở và ghi tên người chụp. Mỗi ảnh chụp dưới ánh sáng và máy ảnh khác nhau, nên màu trong ảnh chỉ để hình dung, không dùng để so màu hai loại đá. Ảnh tinh thể thô cho thấy dáng tự nhiên của đá trước khi mài.

Sapphire

Spinel lam

Sapphire Yogo 0,43 carat mài giọt nước, từ mỏ Yogo Gulch ở Montana (Mỹ).
Sapphire Yogo 0,43 carat mài giọt nước, từ mỏ Yogo Gulch ở Montana (Mỹ).Ảnh: PumpkinSky · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Tinh thể spinel lam chàm dạng bát diện, dài khoảng 1,6 cm, trên nền đá hoa trắng ở thung lũng Hunza (Pakistan), chưa mài.
Tinh thể spinel lam chàm dạng bát diện, dài khoảng 1,6 cm, trên nền đá hoa trắng ở thung lũng Hunza (Pakistan), chưa mài.Ảnh: Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Sapphire Logan 423 carat từ Sri Lanka, viền kim cương bao quanh. Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Smithsonian, Washington.
Sapphire Logan 423 carat từ Sri Lanka, viền kim cương bao quanh. Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Smithsonian, Washington.Ảnh: Andrew Bossi · CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Tinh thể spinel lam chưa mài, còn bám trên đá nền, tên tệp ảnh ghi nguồn gốc Pakistan.
Tinh thể spinel lam chưa mài, còn bám trên đá nền, tên tệp ảnh ghi nguồn gốc Pakistan.Ảnh: Parent Géry · phạm vi công cộng · Wikimedia Commons