Phân biệt ruby và spinel đỏ
Suốt nhiều thế kỷ, hai loại đá này bị coi là một: viên "Ruby của Hoàng tử Đen" trên vương miện Anh thực ra là spinel.9 Cả hai cùng có màu đỏ nhờ crom và cùng hình thành trong đá hoa (marble, đá vôi đã biến chất), nhưng chúng là hai khoáng vật khác nhau, và ánh sáng đi qua mỗi loại theo một cách riêng.8869
Hai viên, cùng kiểu cắt, cùng đèn, cùng góc xoay
Hình này cho thấy đúng điều người mua gặp ngoài đời: nhìn bằng mắt thường, hai viên gần như giống nhau. Mô hình tính đường đi của ánh sáng theo chiết suất (mức đá bẻ cong ánh sáng) và độ tán sắc (mức đá tách ánh sáng trắng thành các màu) của từng loại đá. Nó chưa dựng hiện tượng nhân đôi cạnh giác ở đá khúc xạ kép (đá tách một tia sáng thành hai), chưa có bao thể (vết, tinh thể nhỏ hay bọt khí nằm bên trong đá), và màu thân đá được chọn để minh họa.
Khác nhau ở đâu
| Ruby | Spinel đỏ | |
|---|---|---|
| Khoáng vật | Corundum | Spinel |
| Công thức | Al₂O₃ | MgAl₂O₄ |
| Hệ tinh thể | Ba phương | Lập phương |
| Quang tính | Khúc xạ kép | Khúc xạ đơn |
| Chiết suất | 1,762 - 1,770 | 1,718 |
| Lưỡng chiết | 0,008 - 0,010 | Không |
| Tỷ trọng | 4,00 | 3,60 |
| Độ cứng Mohs | 9 | 8 |
Dòng tô sáng là dòng hai loại đá khác nhau; 0 trên 8 dòng giống nhau. Chiết suất, lưỡng chiết, tỷ trọng và độ cứng theo GIA.1
Điểm khác dễ dùng nhất là quang tính, tức cách ánh sáng đi qua đá. Spinel, cũng như garnet và kim cương, khúc xạ đơn, nghĩa là tính chất như nhau theo mọi hướng trong tinh thể.69 Ruby thì khúc xạ kép, và hai khoảng chiết suất của hai loại cũng không chồng lên nhau.
Hai dải quang phổ đặt cạnh nhau
Mắt thường khó tách hai loại đá này, nhưng nhìn qua kính quang phổ cầm tay thì kiểu vạch tối khác hẳn nhau. Vùng tối là màu bị đá hấp thụ, vạch trắng là vạch đỏ sáng lên khi đá phát huỳnh quang.4244
Cả hai đều màu crom nên đều có vạch ở đầu đỏ. Ruby có cặp 692,8 và 694,2 nm cùng các vạch 659, 668 và cặp xanh lam 475, 476,5; spinel đỏ có cụm vạch quanh 684 đến 686 nm, một dải rộng ở lục và các nguồn không ghi cặp vạch xanh lam của ruby.44459346
Tự thử được gì, cần phòng giám định việc gì
Người mua tự làm được
- Soi bằng nhị sắc kính, dụng cụ cho thấy đá hiện một hay hai màu. Nó tách nhanh đá khúc xạ kép như ruby khỏi đá khúc xạ đơn như garnet và spinel đỏ.244
- Đừng dựa vào đèn tia cực tím, vì cả hai đều có thể phát sáng màu đỏ (huỳnh quang). Ruby trong đá hoa thường phát đỏ, và các mẫu spinel đỏ Myanmar, Việt Nam trong một nghiên cứu năm 2026 cũng đều phát đỏ.380
- Nếu là đá thô còn nguyên dạng tinh thể thì spinel thường có hình khối bát diện, như hai kim tự tháp úp đáy vào nhau, còn corundum (khoáng vật tạo nên ruby) có dạng lăng trụ sáu cạnh hoặc hình thùng.6988
Cần phòng giám định
- Đo chiết suất để khẳng định: spinel ở mức 1,718, còn ruby từ 1,762 đến 1,770.1
- Spinel là tự nhiên hay tổng hợp kiểu dung môi (nuôi tinh thể trong dung môi nóng chảy). Loại tổng hợp này có chiết suất và tỷ trọng (độ nặng so với nước) trùng với đá tự nhiên, nên phải soi kỹ bao thể và phân tích hóa học.8687
- Với ruby, cần biết đá đã nung hay chưa và có lấp thủy tinh hay không. Xem phần xử lý ở trang Ruby.
Vì sao hay nhầm, và vì sao cần phân biệt
Cùng một nguyên tố tạo màu
Màu đỏ của spinel đến từ crom thay chỗ nhôm trong tinh thể, và crom cũng chính là nguyên tố làm ruby đỏ.883
Cùng một vỉa đá
Những viên ruby nổi tiếng nhất, như ruby Myanmar và miền bắc Việt Nam, hình thành trong đá hoa.3 Spinel nằm trong cùng loại đá mẹ đó; ở Lục Yên, hai loại được tìm ra cùng lúc năm 1987.10 Khi đã thành sỏi mòn trong sa khoáng (lớp đá vụn do nước cuốn đi rồi tích lại) và mất dạng tinh thể, chúng càng khó tách.88
Giá chênh xa
Theo GIA, một viên spinel đỏ 5 carat hàng đầu có thể chỉ bán với khoảng một phần mười giá của viên ruby cùng chất lượng.70 Với mức chênh như vậy, gọi nhầm tên một viên đá kéo theo chênh lệch rất lớn về tiền.
Chuyện từng xảy ra với đá Việt Nam
Năm 2006, một phòng giám định Nhật nhận một viên spinel đỏ 3,31 ct đang được mua bán dưới tên spinel tự nhiên Việt Nam. Hóa ra đó là spinel tổng hợp dung môi: các hạt dung môi kim loại trong viên đá trông giống bao thể lỏng tự nhiên, cho tới khi được soi bằng đèn sợi quang mạnh.88
Ảnh chụp đá thật
Ảnh chụp đá thật từ Wikimedia Commons, dùng theo giấy phép mở và ghi tên người chụp. Mỗi ảnh chụp dưới ánh sáng và máy ảnh khác nhau, nên màu trong ảnh chỉ để hình dung, không dùng để so màu hai loại đá. Ảnh tinh thể thô cho thấy dáng tự nhiên của đá trước khi mài.
Ruby
Spinel đỏ




Cặp khác:Ruby và sapphireRuby và garnet đỏSapphire và spinel lam
Trang chi tiết:RubySpinelBảng xử lý