Phân biệt · So sánh từng cặp

Phân biệt ruby và spinel đỏ

Suốt nhiều thế kỷ, hai loại đá này bị coi là một: viên "Ruby của Hoàng tử Đen" trên vương miện Anh thực ra là spinel.9 Cả hai cùng có màu đỏ nhờ crom và cùng hình thành trong đá hoa (marble, đá vôi đã biến chất), nhưng chúng là hai khoáng vật khác nhau, và ánh sáng đi qua mỗi loại theo một cách riêng.8869

Mô hình 3D

Hai viên, cùng kiểu cắt, cùng đèn, cùng góc xoay

Kéo để xoay cả hai viên
Ruby
Spinel đỏ
Kiểu cắt
Ánh sáng

Hình này cho thấy đúng điều người mua gặp ngoài đời: nhìn bằng mắt thường, hai viên gần như giống nhau. Mô hình tính đường đi của ánh sáng theo chiết suất (mức đá bẻ cong ánh sáng) và độ tán sắc (mức đá tách ánh sáng trắng thành các màu) của từng loại đá. Nó chưa dựng hiện tượng nhân đôi cạnh giác ở đá khúc xạ kép (đá tách một tia sáng thành hai), chưa có bao thể (vết, tinh thể nhỏ hay bọt khí nằm bên trong đá), và màu thân đá được chọn để minh họa.

Thông số

Khác nhau ở đâu

RubySpinel đỏ
Khoáng vậtCorundumSpinel
Công thứcAl₂O₃MgAl₂O₄
Hệ tinh thểBa phươngLập phương
Quang tínhKhúc xạ képKhúc xạ đơn
Chiết suất1,762 - 1,7701,718
Lưỡng chiết0,008 - 0,010Không
Tỷ trọng4,003,60
Độ cứng Mohs98

Dòng tô sáng là dòng hai loại đá khác nhau; 0 trên 8 dòng giống nhau. Chiết suất, lưỡng chiết, tỷ trọng và độ cứng theo GIA.1

Điểm khác dễ dùng nhất là quang tính, tức cách ánh sáng đi qua đá. Spinel, cũng như garnet và kim cương, khúc xạ đơn, nghĩa là tính chất như nhau theo mọi hướng trong tinh thể.69 Ruby thì khúc xạ kép, và hai khoảng chiết suất của hai loại cũng không chồng lên nhau.

Quang phổ

Hai dải quang phổ đặt cạnh nhau

Mắt thường khó tách hai loại đá này, nhưng nhìn qua kính quang phổ cầm tay thì kiểu vạch tối khác hẳn nhau. Vùng tối là màu bị đá hấp thụ, vạch trắng là vạch đỏ sáng lên khi đá phát huỳnh quang.4244

Ruby
400450500550600650700
bước sóng, nm · tím ở bên trái, đỏ ở bên phải
Spinel đỏ
400450500550600650700
bước sóng, nm · tím ở bên trái, đỏ ở bên phải

Cả hai đều màu crom nên đều có vạch ở đầu đỏ. Ruby có cặp 692,8 và 694,2 nm cùng các vạch 659, 668 và cặp xanh lam 475, 476,5; spinel đỏ có cụm vạch quanh 684 đến 686 nm, một dải rộng ở lục và các nguồn không ghi cặp vạch xanh lam của ruby.44459346

Phổ cho biết đá thuộc loại nào, không cho biết đá tự nhiên hay tổng hợp. Ruby tổng hợp, chẳng hạn, cho cùng phổ crom với ruby tự nhiên.4647
Cách tách

Tự thử được gì, cần phòng giám định việc gì

Người mua tự làm được

  • Soi bằng nhị sắc kính, dụng cụ cho thấy đá hiện một hay hai màu. Nó tách nhanh đá khúc xạ kép như ruby khỏi đá khúc xạ đơn như garnet và spinel đỏ.244
  • Đừng dựa vào đèn tia cực tím, vì cả hai đều có thể phát sáng màu đỏ (huỳnh quang). Ruby trong đá hoa thường phát đỏ, và các mẫu spinel đỏ Myanmar, Việt Nam trong một nghiên cứu năm 2026 cũng đều phát đỏ.380
  • Nếu là đá thô còn nguyên dạng tinh thể thì spinel thường có hình khối bát diện, như hai kim tự tháp úp đáy vào nhau, còn corundum (khoáng vật tạo nên ruby) có dạng lăng trụ sáu cạnh hoặc hình thùng.6988

Cần phòng giám định

  • Đo chiết suất để khẳng định: spinel ở mức 1,718, còn ruby từ 1,762 đến 1,770.1
  • Spinel là tự nhiên hay tổng hợp kiểu dung môi (nuôi tinh thể trong dung môi nóng chảy). Loại tổng hợp này có chiết suất và tỷ trọng (độ nặng so với nước) trùng với đá tự nhiên, nên phải soi kỹ bao thể và phân tích hóa học.8687
  • Với ruby, cần biết đá đã nung hay chưa và có lấp thủy tinh hay không. Xem phần xử lý ở trang Ruby.
Bối cảnh

Vì sao hay nhầm, và vì sao cần phân biệt

Cùng một nguyên tố tạo màu

Màu đỏ của spinel đến từ crom thay chỗ nhôm trong tinh thể, và crom cũng chính là nguyên tố làm ruby đỏ.883

Cùng một vỉa đá

Những viên ruby nổi tiếng nhất, như ruby Myanmar và miền bắc Việt Nam, hình thành trong đá hoa.3 Spinel nằm trong cùng loại đá mẹ đó; ở Lục Yên, hai loại được tìm ra cùng lúc năm 1987.10 Khi đã thành sỏi mòn trong sa khoáng (lớp đá vụn do nước cuốn đi rồi tích lại) và mất dạng tinh thể, chúng càng khó tách.88

Giá chênh xa

Theo GIA, một viên spinel đỏ 5 carat hàng đầu có thể chỉ bán với khoảng một phần mười giá của viên ruby cùng chất lượng.70 Với mức chênh như vậy, gọi nhầm tên một viên đá kéo theo chênh lệch rất lớn về tiền.

Chuyện từng xảy ra với đá Việt Nam

Năm 2006, một phòng giám định Nhật nhận một viên spinel đỏ 3,31 ct đang được mua bán dưới tên spinel tự nhiên Việt Nam. Hóa ra đó là spinel tổng hợp dung môi: các hạt dung môi kim loại trong viên đá trông giống bao thể lỏng tự nhiên, cho tới khi được soi bằng đèn sợi quang mạnh.88

Ảnh thật

Ảnh chụp đá thật

Ảnh chụp đá thật từ Wikimedia Commons, dùng theo giấy phép mở và ghi tên người chụp. Mỗi ảnh chụp dưới ánh sáng và máy ảnh khác nhau, nên màu trong ảnh chỉ để hình dung, không dùng để so màu hai loại đá. Ảnh tinh thể thô cho thấy dáng tự nhiên của đá trước khi mài.

Ruby

Spinel đỏ

Tinh thể ruby thô ở Lục Yên (Yên Bái), cao khoảng 3,4 cm, chưa mài.
Tinh thể ruby thô ở Lục Yên (Yên Bái), cao khoảng 3,4 cm, chưa mài.Ảnh: Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Tinh thể spinel đỏ trên nền đá hoa trắng ở Lục Yên, dài khoảng 1 cm từ đỉnh này sang đỉnh kia, chưa mài.
Tinh thể spinel đỏ trên nền đá hoa trắng ở Lục Yên, dài khoảng 1 cm từ đỉnh này sang đỉnh kia, chưa mài.Ảnh: Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Ruby mài giác 33,94 carat, ghi chú của ảnh cho biết đá từ Colorado (Mỹ), trưng bày ở một bảo tàng tại Cleveland.
Ruby mài giác 33,94 carat, ghi chú của ảnh cho biết đá từ Colorado (Mỹ), trưng bày ở một bảo tàng tại Cleveland.Ảnh: Tim Evanson · CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Viên spinel Ulugh Beg, được Shah Abbas của Ba Tư gửi cho hoàng đế Mughal Jahangir năm 1621 rồi khắc tước hiệu lên mặt đá. Bộ sưu tập al-Sabah, Kuwait.
Viên spinel Ulugh Beg, được Shah Abbas của Ba Tư gửi cho hoàng đế Mughal Jahangir năm 1621 rồi khắc tước hiệu lên mặt đá. Bộ sưu tập al-Sabah, Kuwait.Ảnh: SpeakingArch · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons