Kiểm tra đá quý trước khi mua: 12 câu hỏi
Không có phép thử nào làm ở nhà mà trả lời được câu "thật hay giả". Muốn phân biệt đáng tin thì cần làm hai việc: hỏi người bán đủ 12 câu dưới đây trước khi trả tiền, rồi nhờ phòng giám định (nơi kiểm định đá quý độc lập) trả lời những phần người mua không tự kiểm được. Danh sách đủ ngắn để in ra mang theo.
Đá quý tự nhiên hay nhân tạo: bốn chữ cần tách ra
Trong lời rao bán, hai chữ "thật" và "giả" hay bị dùng chung cho bốn loại vật liệu khác nhau, nên cần tách ra.
Tự nhiên
Theo CIBJO, vật liệu chỉ được gọi là tự nhiên khi hoàn toàn do thiên nhiên hình thành, không có người can thiệp.293 Cắt mài không làm đá mất tư cách đó, vì CIBJO xếp xử lý vào phần nằm ngoài công đoạn mài giũa thông thường.293
Đã xử lý
Đá tự nhiên bị can thiệp để đổi màu, độ trong hoặc độ bền, bằng các cách như nung nhiệt (đốt đá ở nhiệt độ cao), lấp dầu, sáp, nhựa hoặc thủy tinh, khuếch tán (cho chất tạo màu thấm vào đá), nhuộm, chiếu xạ.294 Ruby nung vẫn là ruby tự nhiên.295 Điều cần làm rõ là người bán có nói ra hay không: CIBJO yêu cầu báo cho người mua loại xử lý và cách chăm sóc, vì xử lý ảnh hưởng đến giá trị và thường không giữ được mãi.293
Tổng hợp (nhân tạo)
Loại này được làm trong phòng thí nghiệm nhưng có cùng thành phần hóa học, tính chất vật lý và cấu trúc với đá tự nhiên.29359 Về chất liệu, đó là đá thật, chỉ thường ít hiếm hơn đá tự nhiên cùng kích cỡ và màu.59 Về cách ghi, FTC (cơ quan quản lý thương mại của Mỹ) hướng dẫn dùng "laboratory-grown" hoặc "laboratory-created",294 còn CIBJO chỉ chấp nhận "synthetic".293 Chữ "nhân tạo" hay bị dùng lẫn cho cả đá tổng hợp và đá giả, nên cần hỏi lại cho rõ.293
Giả (simulant, imitation)
Đây là vật liệu chỉ bắt chước vẻ ngoài của đá khác, còn thành phần, tính chất vật lý và cấu trúc thì không giống, ví dụ thủy tinh, nhựa, gốm.293 Đá thật cũng có thể bị dùng để giả loại khác: spinel tổng hợp được dùng thay cho nhiều loại đá,59 và topaz lam bị bán nhầm thành aquamarine.295
Kiểm tra đá quý trước khi mua: 12 câu hỏi
Nên hỏi theo thứ tự này. Nếu người bán né từ hai câu trở lên thì nên dừng lại.
- Viên đá thuộc loại nào, chính xác đến loài và biến thể? Loài là tên khoáng vật (ví dụ beryl), biến thể là dạng cụ thể trong loài đó (ví dụ emerald). Trong ngành, nhiều loại đá hay được gọi chung bằng tên nhóm như garnet hay tourmaline.293 Câu trả lời tốt là tên đầy đủ, chẳng hạn "demantoid garnet". Theo FTC, không nên gọi sai biến thể, như gọi beryl vàng là "yellow emerald".294
- Tự nhiên hay tổng hợp, đã ghi ra giấy chưa? CIBJO yêu cầu phần công bố đầy đủ phải nằm trên mọi chứng từ thương mại, ngay trước phần mô tả vật liệu.293 Emerald và alexandrite tổng hợp thường được bán với chữ "created" thay cho "synthetic".295
- Đá đã xử lý gì, ở mức nào? Nên hỏi riêng từng cách: nung, lấp thủy tinh chì (dùng thủy tinh có chì để lấp các khe nứt), lấp dầu hoặc nhựa, khuếch tán (kể cả beryllium) và nhuộm.294 Phần lớn ruby đã được nung.295 Ruby lấp thủy tinh chì dễ hỏng vì nhiệt và hóa chất,27 còn nhiều viên khuếch tán beryllium phải dùng máy phân tích hóa học.28 Câu trả lời tốt là nêu rõ loại và mức xử lý, như F1, F2, F3 ở emerald.114 Nếu người bán chưa chắc, họ nên nói trước là đá có thể đã xử lý.293
- Có giấy giám định không, của phòng nào, tra cứu được số giấy chưa, và cân nặng, kích thước có khớp viên đá không? Nên tự tìm trang tra cứu của phòng giám định, đừng dùng đường dẫn do người bán gửi. Tra cứu khớp mới chỉ cho biết phòng đó có lưu giấy mang số ấy. PNJ Lab ghi rõ trang tra cứu không phải giấy gốc,296 còn Gübelin ghi rằng chỉ bản gốc nguyên vẹn mới có giá trị.290 Muốn biết giấy có đúng là của viên đá đang cầm hay không thì phải đối chiếu cân nặng và kích thước.297
- Soi kính lúp 10x thấy gì? Kính lúp không cho kết luận, chỉ giúp thấy những điều cần hỏi thêm. Thủy tinh có bọt khí trông giống bao thể (vết, tinh thể nhỏ hay bọt khí nằm bên trong viên đá),298 đá tổng hợp kiểu nung chảy có vạch cong và bọt khí tròn,31 còn khe nứt được lấp thì cho ánh lóe màu và có bọt khí bị kẹt.143 Kết quả tốt là những gì thấy được khớp với nội dung trên giấy.
- Màu viên đá dưới ánh ngày, đèn sợi đốt và đèn huỳnh quang ra sao? Nên xem ít nhất hai nguồn sáng (xem trang ánh sáng). Theo GIA, alexandrite có màu lục dưới ánh ngày hoặc đèn huỳnh quang (đèn ống), và màu đỏ dưới đèn sợi đốt (bóng đèn dây tóc).299 Sapphire tổng hợp đổi màu thường được dùng để giả alexandrite.59
- Giá có thấp hơn hẳn mặt bằng không? Giá thấp bất thường là dấu hiệu cần cảnh giác, chưa phải bằng chứng. GIA viết rằng viên đá giá rẻ mà đổi màu đỏ lục rất rõ thì nhiều khả năng là đá tổng hợp hoặc đá thay thế.295 Đá tổng hợp vốn thường ít hiếm hơn đá tự nhiên cùng kích thước và màu.59
- Chính sách đổi trả có ghi bằng văn bản không, nhất là khi phòng độc lập kết luận khác lời bán? Nên hỏi trước khi trả tiền: thời hạn đổi trả là bao lâu, ai chịu phí gửi kiểm, và được hoàn toàn bộ hay một phần số tiền. Trang này chưa có nguồn nào nói về quy định đổi trả ở Việt Nam.
- Lời nói về xuất xứ có giấy xác nhận không? CIBJO coi xuất xứ chỉ là ý kiến và không nói lên chất lượng.293 GIA chỉ cấp báo cáo xuất xứ cho một số loại, như emerald, ruby, sapphire và spinel đỏ.300 Bao thể ba pha (bao thể chứa đồng thời chất lỏng, bọt khí và một tinh thể rắn) từng được xem là dấu hiệu của emerald Colombia, nhưng nay cũng thấy ở emerald Afghanistan, Trung Quốc và Zambia.110
- Có ai đề nghị cạo, đốt hay nhỏ hóa chất lên viên đá không? Nên từ chối. GIA nêu rằng viên đã mài giác (mài nhiều mặt) không bao giờ nên bị thử cào,301 và xếp thử bằng giấy nhám vào loại phép thử hủy hoại, không nên dùng.298 Ruby lấp thủy tinh chì rỉ thủy tinh ở 700°C,27 và nhiệt làm emerald nứt rộng thêm.102 Ngay phòng giám định cũng chỉ dùng thử hủy hoại như phương án cuối.302
- Hóa đơn có ghi đủ các điều trên không? Hóa đơn nên ghi: tên loài và biến thể, tự nhiên hay tổng hợp, loại xử lý, cân nặng, kích thước, phòng giám định kèm số giấy, xuất xứ (ghi rõ là ý kiến theo giấy nào) và chính sách đổi trả. CIBJO yêu cầu phần mô tả xử lý nằm cạnh tên đá trên hóa đơn,293 còn FTC khuyến nghị công bố cả trong quảng cáo trực tuyến.294
- Viên đá có giá trị lớn đã gửi phòng giám định độc lập chưa? Độc lập nghĩa là phòng giám định không thuộc về bên bán. AGL nêu rõ họ không làm thẩm định giá để giữ vị trí độc lập.303 Còn GIA coi việc gửi kiểm định ở phòng uy tín là cách an toàn nhất để biết một viên đá là tự nhiên hay tổng hợp.298
Người mua tự làm được gì, việc nào cần phòng giám định
Với loại đá nào cũng vậy, nên hỏi bằng văn bản xem đá là tự nhiên hay tổng hợp và đã xử lý gì.295 Bấm vào tên đá để xem đầy đủ.
| Đá | Tự làm được | Cần phòng giám định |
|---|---|---|
| Ruby | Đọc trên giấy cụm NH hoặc H và cụm "glass filled" (đá lấp thủy tinh).304 | Đá có nung hay không, nhất là nung ở nhiệt thấp;3026 có khuếch tán hay không;28 có phải đá tổng hợp kiểu dung môi hay thủy nhiệt (hai cách nuôi tinh thể trong phòng thí nghiệm) hay không;31 và nguồn gốc. |
| Sapphire | Cần biết dấu hiệu của đá tổng hợp nung chảy: vạch cong và bọt khí.31 | Khuếch tán beryllium;28 nung nhiệt thấp;30 đá tổng hợp kiểu dung môi hay thủy nhiệt;59 và nguồn gốc. |
| Spinel | Phân biệt với ruby bằng nhị sắc kính (dụng cụ nhỏ cho thấy đá hiện một màu hay hai màu): spinel chỉ hiện một màu, ruby hiện hai màu.299 | Tự nhiên hay tổng hợp: loại tổng hợp kiểu dung môi có chiết suất (mức đá bẻ cong ánh sáng) và tỷ trọng (độ nặng so với nước) trùng với đá tự nhiên.86 |
| Emerald | Đọc trên giấy mức xử lý ghi bằng F1, F2, F3 hoặc minor, moderate, significant.114 | Khe nứt có bị lấp hay không và ở mức nào;295 tự nhiên hay tổng hợp;31 nguồn gốc, việc này cần cả phân tích nguyên tố vết (những nguyên tố chỉ có rất ít trong đá).111 |
| Garnet | Hỏi tên loại cụ thể, như tsavorite, demantoid, rhodolite.299 | Xác nhận đúng loại;295 còn demantoid đã nung hay chưa thì không phải phòng nào cũng kết luận được.26 |
| Peridot | Soi kính lúp 10x tìm bao thể "lá súng";299 đừng để ý đến chữ "không nung", vì chưa biết peridot nào được nung cho đẹp hơn.295 | Peridot thiên thạch (peridot có nguồn gốc ngoài Trái Đất) cần xác nhận bằng phân tích hóa học.305 |
| Amethyst | Úp viên đá xuống nền trắng để xem màu có bị chia thành từng vùng không.299 | Tự nhiên hay tổng hợp (dựa vào song tinh Brazil, một kiểu cấu trúc tinh thể đan xen, và phổ hồng ngoại, tức cách đo ánh sáng hồng ngoại đi qua đá);183 có nhuộm hay lấp khe không;143 còn nung hay chưa thì chưa có cách đáng tin để biết.26 |
| Aquamarine | Biết rằng màu ngả lục là màu tự nhiên thường gặp, không phải dấu hiệu đá giả.299295 | Phân biệt aquamarine với topaz lam;295 nhận ra beryl Maxixe, loại có màu sẽ phai;306 còn nung thì gần như không phát hiện được.26 |
| Alexandrite | Xem dưới ánh ngày và đèn sợi đốt trước khi mua.299 | Tự nhiên hay tổng hợp (qua phổ hồng ngoại);227 và nguồn gốc.295 |
Kéo ngang để xem hết bảng.
Xem thêm bảng xử lý và đá tổng hợp.
Cạo kính, đốt lửa, thả nước, soi đèn pin, cầm thấy mát
Trong bài về kim cương, GIA viết rằng chưa có phép thử tại nhà nào vừa dễ làm vừa đủ tin cậy để đưa ra kết luận.298
Cạo kính: không phân biệt được
Vật nào cứng bằng hoặc hơn kính (khoảng 5 đến 6 theo thang độ cứng Mohs) đều cạo được kính.307 Đá tổng hợp có cùng tính chất vật lý với đá tự nhiên,59 nên cũng cạo được. Ngoài ra, viên đã mài giác không bao giờ nên bị thử cào.301
Đốt lửa: sai, và hại đá
Bảng độ bền của GIA ghi rằng có loại đá chảy dưới mỏ hàn, và nhiều loại cần tránh bị đổi nhiệt độ đột ngột.308 Ruby lấp thủy tinh chì rỉ thủy tinh ở 700°C và sủi bọt ở 800°C.27 Ngược lại, viên đá chịu được lửa cũng không cho biết gì về chuyện tự nhiên hay tổng hợp.
Thả nước: vô ích
Tỷ trọng là tỷ số giữa trọng lượng viên đá và trọng lượng của nước có cùng thể tích.309 Thủy tinh (2,4 đến 4,5), thạch anh (2,65) và corundum (4,0; đây là khoáng vật tạo nên ruby và sapphire) đều nặng gấp vài lần nước,310 nên viên nào cũng chìm. Đá tổng hợp lại có cùng tỷ trọng với đá tự nhiên.59
Soi đèn pin: để nhìn, không để kết luận
Nhiều thợ gắn kính lúp 10x vào một đèn pin nhỏ để chiếu xiên vào trong viên đá,301 nên đèn pin chỉ là dụng cụ chiếu sáng để nhìn rõ hơn. Còn đá tổng hợp thì có cùng tính chất quang học với đá tự nhiên,59 nên đèn pin cũng không phân biệt được hai loại này.
Cầm thấy mát: gợi ý yếu
Vật liệu có quán tính nhiệt cao (hút nhiệt từ tay nhanh) thì chạm vào thấy lạnh, còn nhựa thấy ấm.310 Trong bảng của Hoover, thủy tinh có chỉ số quán tính nhiệt khoảng 0,025 đến 0,040, corundum khoảng 0,22 đến 0,26.310 Cảm giác này có thể gợi nghi ngờ thủy tinh hoặc nhựa, nhưng đá tổng hợp cũng mát như đá tự nhiên.59
Cách đọc giấy kiểm định đá quý
Dưới đây là những mục cần đọc trên giấy và cách đối chiếu từng mục với viên đá.
| Mục trên giấy | Đọc gì | Đối chiếu |
|---|---|---|
| Số giấy, ngày | Mỗi mẫu có một số riêng;297 giấy chỉ mô tả viên đá vào lúc đem đi kiểm.311 | Tra cứu trên trang của phòng, và xem ngày kiểm có đủ gần với thời điểm mua không. |
| Loài, biến thể, tự nhiên hay tổng hợp | Báo cáo nhận dạng của GIA mô tả vật liệu và liệt kê các xử lý đã phát hiện;300 DOJILAB ghi rõ đá là tự nhiên, tổng hợp hay đã xử lý.297 | Xem có khớp với hóa đơn không. |
| Nhận xét về xử lý | Chỉ gồm những xử lý phát hiện được; nung amethyst hay aquamarine thì gần như không phát hiện được.26 DOJILAB nêu rằng việc nung nhiệt truyền thống của ruby và sapphire không ghi ở phần nhận xét.297 | Nên hỏi riêng về nung nhiệt. |
| Xuất xứ | Đây là ý kiến của phòng giám định,293 và chỉ có với một số loại đá.300 | Chỉ nên tin lời về xuất xứ khi giấy có dòng này. |
| Cân nặng, kích thước | Ghi bằng carat hoặc gram, và kích thước bằng mm.297 | Cân và đo lại viên đá để so. |
Kéo ngang để xem hết bảng.
Phòng nào tra cứu được trực tuyến
Các phòng xếp theo thứ tự chữ cái, không phải theo thứ hạng; thông tin có thể thay đổi.
| Phòng | Cách tra cứu |
|---|---|
| AGL (New York) | Chưa có trang tra cứu; xác minh bằng điện thoại hoặc email.303 |
| DOJILAB (Việt Nam) | Trang "Tra cứu chứng thư", cho chứng thư cấp từ 24/03/2021.297 |
| GIA | Report Check: nhập số báo cáo.298 |
| Gübelin Gem Lab | Document Verification: tài liệu từ năm 2019 nhập số và mã ở mặt sau; chỉ có tài liệu dưới 10 năm.290 |
| GRS | Report Verification: nhập đúng như in trên giấy, hoặc quét mã QR.312 |
| Lotus Gemology | Số báo cáo (giữ dấu gạch nối) kèm PIN; giấy trước 2/2015 có thể không có PIN.313 |
| PNJ Lab (Việt Nam) | Trang "Tra cứu" có mục riêng cho đá màu.296 |
| SSEF | myssef.ch: số báo cáo và số Prooftag; giấy trước 6/2009 không có Prooftag nên không tra cứu được.314 |
Kéo ngang để xem hết bảng.
Không danh sách nào thay được phòng giám định
Câu hỏi thường gặp về Kiểm tra trước khi mua
Cách phân biệt đá quý thật giả ở nhà có được không?
Không có phép thử nào làm ở nhà cho kết luận đáng tin. GIA viết rằng chưa có phép thử tại nhà nào vừa dễ làm vừa đáng tin.298 Cạo kính không loại được thủy tinh hay đá tổng hợp, vì vật nào cứng bằng kính cũng cạo được kính,307 và viên đã mài giác (mài nhiều mặt) không nên bị thử cào.301 Kính lúp chỉ giúp thấy những dấu hiệu cần hỏi thêm, như bọt khí tròn hoặc vết lấp khe nứt.143
Đá quý tự nhiên hay nhân tạo khác nhau thế nào?
Đá tổng hợp (nhân tạo) được làm trong phòng thí nghiệm nhưng có cùng thành phần, tính chất vật lý và cấu trúc với đá tự nhiên,293 còn đá giả thì không.293 Đá tổng hợp thường ít hiếm hơn đá tự nhiên cùng kích thước, độ trong và màu.59 Chữ "nhân tạo" hay bị dùng lẫn cho cả hai loại, nên cần hỏi và ghi bằng văn bản đó là đá tự nhiên, tổng hợp hay giả.
Đá quý đã xử lý có phải đá giả không?
Không. Đá tự nhiên đã xử lý vẫn là đá tự nhiên, ví dụ ruby nung vẫn là ruby tự nhiên.295 Điều quan trọng là người bán phải nói rõ: CIBJO yêu cầu báo cho người mua loại xử lý và yêu cầu chăm sóc đặc biệt, vì xử lý có thể ảnh hưởng đến giá trị và thường không bền mãi.293 Các cách xử lý hay gặp gồm nung nhiệt, lấp dầu hoặc nhựa, lấp thủy tinh, khuếch tán và nhuộm.294
Kiểm tra đá quý trước khi mua cần hỏi những gì?
Cần hỏi loại đá chính xác, đá tự nhiên hay tổng hợp, đã xử lý gì và ở mức nào, có giấy giám định của phòng nào, xuất xứ có giấy xác nhận không, rồi yêu cầu ghi tất cả vào hóa đơn. CIBJO yêu cầu phần công bố đầy đủ nằm trên chứng từ thương mại293 và phần mô tả xử lý nằm cạnh tên đá trên hóa đơn.293 Riêng xuất xứ, CIBJO coi chỉ là ý kiến.293
Giấy kiểm định đá quý có đáng tin không, tra cứu thế nào?
Nên tra cứu trên trang của chính phòng giám định, rồi đối chiếu trọng lượng và kích thước với viên đá. GIA có Report Check,298 còn Gübelin cần số tài liệu và mã ở mặt sau.290 Tra cứu khớp vẫn chưa đủ: Gübelin nói chỉ bản gốc nguyên vẹn mới có giá trị,290 và SSEF cảnh báo giấy chỉ mô tả viên đá vào lúc kiểm, có trường hợp emerald bị lấp lại sau khi có giấy.311
Đốt lửa hay thả nước có biết đá thật giả không?
Không. Đá chịu được lửa không chứng minh gì, vì nhiều loại đá và đá đã xử lý rất dễ hỏng vì nhiệt: ruby lấp thủy tinh chì rỉ thủy tinh ở 700°C.27 Thả nước cũng vô ích, vì thủy tinh, thạch anh và corundum đều nặng gấp vài lần nước nên viên nào cũng chìm.310 Ngay phòng giám định cũng chỉ dùng thử hủy hoại như phương án cuối.302